STRES - Niepubliczna Poradnia Psychologiczno-pedagogiczna Saik

Rezerwuj online
Rezerwuj online
Przejdź do treści
STRES

Nie rzeczy niepokoją człowieka, lecz wyobrażenia o nich.
Epiktet, ok.50-138

Nasze  fizjologiczne reakcje stresowe są automatycznymi, przewidywalnymi  „wbudowanymi” reakcjami, nad którymi normalnie nie mamy kontroli.  Natomiast nasze reakcje psychiczne są wyuczone, zależą one od sposobu  spostrzegania i interpretowania świata oraz od naszej zdolności radzenia  sobie ze stresem - Zimbardo, 1999.  W kontekście słów Philipa Zimbardo w sytuacji stresogennej ważna, a  wręcz kluczowa, staje się ocena zdarzenia i własnych możliwości  poradzenia sobie z sytuacją zastaną. W związku z tym definicja stresu  musi uwzględniać dwa czynniki: to, że różnimy się od siebie sposobem  spostrzegania wydarzenia, oraz to, jak oceniamy własne możliwości  poradzenia sobie z daną sytuacją. Kiedy oceniam sytuację jako  zagrożenie, a moje możliwości jako zbyt niskie, aby sobie z nią  poradzić, pojawia się lęk. Powoduje on wiele różnych dolegliwości  fizycznych, doprowadza do spadku odporności całego organizmu i  destabilizacji systemu immunologicznego. Według jednej ze współczesnych  koncepcji stresu gromadzenie się małych frustracji w większym stopniu  przyczynia się do powstawania stresu niż rzadko występujące wstrząsy  dużych zmian. Ważna staje się więc ocena tych drobnych, codziennych  zdarzeń i nasza pewność, że sobie z nimi poradzimy. Ponieważ szkoła  generuje całe mnóstwo takich właśnie drobnych, codziennych stresów,  warto się zastanowić, czy nasi uczniowie potrafią sobie z tymi  sytuacjami poradzić i jak oni sami oceniają poziom codziennego stresu.

Skala  Odczuwanego Stresu służy do oceny subiektywnych odczuć związanych ze  stresem. Połączenie dużego nasilenia stresu z długim czasem trwania  stresujących wydarzeń prowadzi na ogół do poważnych skutków, w tym  również zdrowotnych, somatycznych. Wskaźnik nasilenia stresu skali  PSS-10 okazał się dobrym predyktorem stanu zdrowia fizycznego i  psychicznego. Skala ta koncentruje się na subiektywnej ocenie różnych  objawów stresu wynikającego z dużego obciążenia zdarzeniami  dyskomfortowymi. W związku z tym można uznać, że wynik sprowadza się do  ogólnej oceny komfortu psychicznego związanego z radzeniem sobie z  problemami i jest miarą przewlekłego stresu stanowiącego czynnik ryzyka  chorób.

Wyniki  moich badań prowadzonych w roku 2010 wskazują na dość wysoki poziom  odczuwanego stresu przez uczniów. Kiedy wzrasta poziom stresu, wzrasta  też potrzeba kontaktów społecznych. Trudne sytuacje łatwiej znieść,  gdy  nie jest się pozostawionym samemu sobie. Warto więc zwrócić uwagę na  silną potrzebę akceptacji i wsparcia, jaką sygnalizują młodzi ludzie,  aby uniknąć zagrożeń związanych ze stresem, a spotęgowanych izolacją.  Warto podkreślić, że stres dotyka w równym stopniu ludzi dorosłych i  dzieci. Ryzyko, jakie niesie ze sobą przeżywanie przez młodych ludzi  zbyt silnego stresu, z którym często samodzielnie nie potrafią sobie  poradzić, jest zbyt duże, aby można było pozostawić ten problem choćby  bez próby rozwiązania go.
Stres przez Richarda Lazarusa i Suzan Folkman definiowany jest jako określona  relacja pomiędzy osobą i otoczeniem, która oceniana jest przez tę  jednostkę jako obciążająca jej zasoby i narażająca na szwank jej dobre  samopoczucie (za Strelau, Jaworowska, Wrześniewski, Szczepaniak, 2007).  Wiele badań potwierdziło wpływ niekorzystnych wydarzeń życiowych i  podwyższonego poziomu stresu na występowanie zaburzeń somatycznych i  emocjonalnych, w tym również objawów depresji. W interpretacji  stresujących wydarzeń życiowych istnieje trudność wynikająca przede  wszystkim z ich subiektywności, co w konsekwencji utrudnia stworzenie  standaryzowanego narzędzia ich pomiaru. Ocena sytuacji staje się bardzo  ważna i to właśnie ona decyduje o możliwości podjęcia działania  usuwającego przyczyny stresu. Ocena ta odnosi się zarówno do źródeł  stresu, jak i do własnych zasobów. Istnieją osoby bardziej podatne na  czynniki stresowe, u których łatwiej dochodzi do wystąpienia choroby.  Czynnikami mogącymi zwiększać wrażliwość na stresujące wydarzenia  życiowe są: neurotyzm, niekorzystne wydarzenia w wieku dziecięcym oraz  genetyczna podatność do zachorowania na depresję i zaburzenia lękowe (za Rajewska-Rager, Rybakowski, 2008)  Bardzo ważne stają się też tzw. wczesne stresujące wydarzenia życiowe,  takie jak wykorzystywanie seksualne, nadużywanie fizyczne, psychiczne  czy zaniedbania wychowawcze w dzieciństwie, które mogą przyczynić się do  rozwoju depresji oraz innych zaburzeń psychicznych, takich jak:  zaburzenia lękowe, schizofrenia, osobowość antyspołeczna czy też  uzależnienia. Radzenie sobie z różnymi trudnymi sytuacjami rozumiane  jest najczęściej jako  poznawcze i  behawioralne wysiłki podmiotu mające na celu sprostanie specyficznym  wymaganiom zewnętrznym i/lub wewnętrznym, ocenianym jako wyczerpujące  zasoby jednostki (za Juczyński, Ogińska-Bulik, 2009).  Lazarus i Folkman wyróżnili dwie zasadnicze funkcje radzenia sobie w  sytuacjach potencjalnie stresowych, tj. instrumentalną, ukierunkowaną na  problem, oraz regulacyjną – związaną ze strategiami radzenia sobie  skoncentrowanymi na emocjach. Nawiązując do tej relacyjnej koncepcji,  Norman Endler i James Parker (1990) zaproponowali wyróżnienie trzech  stylów radzenia sobie ze stresem. Dwa pierwsze odpowiadają wymienionym  przez Folkman i Lazarusa funkcjom radzenia sobie skoncentrowanym na  zadaniu i na emocjach, natomiast trzeci jest uzupełnieniem klasyfikacji o  styl skoncentrowany na unikaniu. W problematyce radzenia sobie ze  stresem ważne jest również rozróżnienie ujęcia dyspozycyjnego i  sytuacyjnego (za Juczyński, Ogińska-Bulik, 2009). Dobór stosowanej  strategii zależy zarówno od sytuacji, z jaką jednostka ma do czynienia,  jak i właściwości jej osobowości. Interesujące podejście do radzenia  sobie ze stresem, stanowiące próbę połączenia stylu i strategii,  zaproponował Charles Carver ze współpracownikami. Miejmy na uwadze, że  radzenie sobie ze stresem jest procesem dynamicznym, zmieniającym się w  zależności od sytuacji, oraz indywidualnym, zależnym w dużym stopniu od  cech osobowości. Stosowanie bardziej aktywnych strategii zaradczych  wiąże się z wyższym poczuciem własnej wartości i skuteczności,  wewnętrznym umiejscowieniem kontroli. Najnowsze badania nad stresem  kierują uwagę badaczy na kolejną składową transakcji stresowej, a  mianowicie na emocje. Radzenie sobie ukierunkowane na obniżenie emocji  negatywnych lub wzbudzanie emocji pozytywnych jest częścią procesu  regulacji emocji. Brak ekspresji emocji bądź trudności w ich wyrażaniu w  sytuacjach stresowych nie sprzyjają efektywnemu radzeniu sobie z trudną  sytuacją. Warto również zwrócić uwagę na kontekst czasowy. Schwarzer i  Taubert (za Juczyński, Ogińska-Bulik, 2009) wyróżnili tzw. proaktywne  radzenie sobie, powiązane z przyszłymi wyzwaniami i polegające na  gromadzeniu zasobów ułatwiających wykorzystanie przyszłych szans. Główną  siłą napędową jest tu poszukiwanie wyzwania, które jest moderowane  przez poczucie własnej skuteczności Ważne staje się przy tym wstępne  rozpoznawanie potencjalnych stresorów, inicjowanie ich oceny,  gromadzenie zasobów i podejmowanie wstępnych wysiłków mających na celu  radzenie sobie.

LITERATURA
Juczyński  Z.,Ogińska-Bulik N. (2009). Narzędzia pomiaru stresu i radzenia sobie  ze stresem. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych.
Strelau  J., Jaworowska A., Wrześniewski K., Szczepaniak P. (2007).  Kwestionariusz Radzenia Sobie w Sytuacjach Stresowych. Warszawa:  Pracownia Testów Psychologicznych.
Rajewska-Rager  A., Rybakowski J. (2008). Rola stresujących wydarzeń życiowych w  patogenezie depresji. Neuropsychiatria i Neuropsychologia 3.

Wróć do spisu treści